6 listopada 1884: w Katowicach zaczyna się zjazd Miłośników Syjonu

W czwartek 6 listopada 1884 roku w Katowicach, wówczas niemieckim Kattowitz, rozpoczęły się obrady delegatów Chowewej Syjon, czyli Miłośników Syjonu. Stowarzyszenia z kilku krajów chciały wspólnie wesprzeć osadnictwo żydowskie w Palestynie. Zjazd przeszedł do historii jako Konferencja Katowicka. Jak pisała PAP w 140. rocznicę, uczą się o nim kolejne pokolenia dzieci w Izraelu, a w Polsce jest prawie nieznany.

Dlaczego właśnie Katowice

Impulsem były wydarzenia w Imperium Rosyjskim: pogromy od 1881 roku i antyżydowskie przepisy cara Aleksandra III. W 1882 roku Leon Pinsker, lekarz związany z Odessą, wydał anonimowo broszurę „Autoemancypacja”, w której wzywał Żydów do zorganizowania się i stworzenia własnej ojczyzny. Koła Miłośników Syjonu powstawały w różnych miastach, ale brakowało im wspólnego ośrodka. Mała narada w Białymstoku w 1883 roku nie przyniosła rezultatu.

Spotkanie w Rosji nie wchodziło w grę, a Katowice leżały tuż za granicą, miały połączenie kolejowe z Rosją i dobre połączenia z zachodem Europy. Według dr Barbary Kalinowskiej-Wójcik z Uniwersytetu Śląskiego przez miasto przechodziły tysiące Żydów uciekających po pogromach. Miejscowa społeczność była silna: w 1871 roku liczyła 902 osoby, około 11 procent mieszkańców, i współtworzyła miejskie elity. Organizację zjazdu wziął na siebie Zelig Freuthal, związany z lożą B’nei B’rith „Concordia”, założoną w Katowicach w czerwcu 1883 roku.

Pierwotnie obrady wyznaczono na 27 października, setną rocznicę urodzin filantropa Mosesa Montefiorego. Delegaci z Rosji mieli jednak kłopot z dotarciem na czas, więc otwarcie przesunięto na 6 listopada.

Cztery posiedzenia i pieniądze dla osad

Delegaci spotkali się czterokrotnie: 6, 7, 9 i 10 listopada. Przerwa przypadła na sobotę 8 listopada. Pamiątkowa tablica i część opracowań podają szerszy zakres, od 6 do 11 listopada. Różni się też liczba uczestników. „Gazeta Uniwersytecka UŚ” i PAP piszą o 36 delegatach, a Encyclopaedia Judaica o 32: 22 z Rosji i 10 z innych krajów, w tym z Francji, Rumunii, Anglii i Niemiec.

Obradom przewodniczył Pinsker, a honorowym przewodniczącym został rabin Samuel Mohylewer. Według Encyclopaedia Judaica Pinsker w mowie otwierającej mówił o powrocie Żydów do pracy na roli i pominął dążenia do niepodległości politycznej, bo zależało mu na pozyskaniu Żydów z Europy Zachodniej, niechętnych idei narodowej. Podobne napięcie wróciło przy protokołach: Saul Pinchas Rabinowicz, odpowiedzialny za wersję hebrajską, dopisał do niej narodowe akcenty, a po zarzutach prasy musiał opublikować przeprosiny.

Uchwały były konkretne. Zjazd powołał instytucję Agudat Montefiore, która miała wspierać żydowskie rolnictwo i osadnictwo, postanowił natychmiast przekazać 10 tysięcy franków osadzie Petach Tikwa i 2 tysiące rubli osadzie Jesud ha-Maala oraz wysłać na miejsce zaufanego wysłannika. Wybrano też 19-osobowy komitet centralny z tymczasową siedzibą w Odessie i podkomitetem w Warszawie.

Co było dalej

Według Encyclopaedia Judaica zjazd położył podwaliny pod organizację kół Miłośników Syjonu, zwłaszcza w Rosji. W 1887 roku Miłośnicy Syjonu zebrali się ponownie, w Druskiennikach, a w 1890 roku zarejestrowano stowarzyszenie im. Montefiorego. Pinsker zmarł w Odessie w 1891 roku, jego ciało przeniesiono w 1934 roku do Jerozolimy. Trzynaście lat po zjeździe w Katowicach odbył się w Bazylei I Kongres Syjonistyczny, a większość członków Chowewej Syjon przystąpiła do powstałej tam Organizacji Syjonistycznej. Państwo Izrael proklamowano w 1948 roku, 64 lata po obradach, i stąd bierze się często powtarzany skrót, że Izrael powstał w Katowicach. Michał Sobelman, rzecznik ambasady Izraela w Polsce, pisał w 2014 roku, że „Katowice znane są dziś każdemu uczniowi” w tym kraju.

Gdzie to zobaczyć

Adres obrad pozostaje niepewny. Zjazd odbył się w siedzibie „Concordii”, która do hotelu Kaiserhof przy ulicy Stawowej 19 przeniosła się dopiero w 1904 roku. Wirtualny Sztetl uznaje za prawdopodobne, że delegaci obradowali pod tym adresem, w budynku poprzedzającym hotel, ale zastrzega, że nie ma pewności. Hotelu też już nie ma: zburzono go w latach 60. XX wieku podczas poszerzania dworca. W centrum Katowic można zobaczyć dwie tablice, obie w miejscach, które nie muszą być miejscem obrad. Pierwsza, z 2004 roku, wisi przy ulicy Młyńskiej 13, a druga, jak podaje PAP, przy Stawowej 13. Wspólną fotografię delegatów wykonał P. Krause, a jej skan jest dostępny w Wikimedia Commons. Zjazdowi poświęcona jest książka Barbary Kalinowskiej-Wójcik „W Katowicach się urodziła miłość do Syjonu” (2024), z tłumaczeniami protokołów w aneksach, którą Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego udostępnia bezpłatnie w internecie.

Źródła

• Józef Krzyk (PAP), „Pomysł na Izrael zrodził się w Katowicach”, dzieje.pl
• Agnieszka Sikora, „Katowice a powstanie Izraela”, Gazeta Uniwersytecka UŚ
• Israel Klausner, „Kattowitz Conference”, Encyclopaedia Judaica, encyclopedia.com
• „Budynek, w którym odbyła się konferencja w Katowicach (ul. Młyńska 13)”, Wirtualny Sztetl
• Tomasz Borówka, „Izrael narodził się w Katowicach”, Ślązag.pl
• „Konferencja Katowicka”, Wikipedia; „Katowice Conference”, Wikipedia (ang.)
• Barbara Kalinowska-Wójcik, „W Katowicach się urodziła miłość do Syjonu”, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego (CC BY-SA 4.0)
• Fotografia uczestników: P. Krause, 1884, Biblioteka Narodowa Izraela, Wikimedia Commons (domena publiczna)