Historia i miasto

10 listopada 1932: Grażyński powołuje w Katowicach Archiwum Akt Dawnych

Wojewoda podpisał regulamin pierwszego polskiego archiwum historycznego na Śląsku. Dziś to jedno z największych archiwów w kraju.

10 listopada, 2026 · 4 min czytania

Zobacz też ROW Rybnik Katowice Gliwice Bytom Bielsko-Biała

10 listopada 1932: Grażyński powołuje w Katowicach Archiwum Akt Dawnych — Zdjęcie: Pexels (zdjęcie poglądowe)

10 listopada 1932 roku wojewoda śląski Michał Grażyński podpisał „Tymczasowy Regulamin Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego”. Tym dokumentem powołał w Katowicach pierwsze polskie archiwum historyczne na Śląsku. Instytucja, która zaczynała od kilku tysięcy tomów pruskich akt w gmachu urzędu wojewódzkiego, jest dziś jednym z największych archiwów państwowych w Polsce i od czerwca 2026 roku ma rozbudowaną siedzibę przy ul. Józefowskiej.

Akta, które nie miały gdzie trafić

Po podziale Górnego Śląska w 1922 roku do Katowic zaczęły spływać dokumenty po dawnych władzach pruskich i austriackich. Według Encyklopedii województwa śląskiego decyzję wojewody przyspieszyła potrzeba zabezpieczenia archiwaliów z czasów plebiscytu i powstań oraz registratur lokalnych urzędów, choćby landratur, czyli pruskich starostw powiatowych. Myśl o archiwum wracała przy planach przeniesienia Urzędu Wojewódzkiego do nowego gmachu, a o pośpiechu przesądziła masa papierów, dla których brakowało opieki i miejsca.

Ze względu na autonomię województwa śląskiego nowe archiwum nie weszło do ogólnopolskiej sieci archiwów państwowych. Było komórką Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego, podporządkowaną jego Wydziałowi Prezydialnemu. Kierownictwo objął 16 grudnia 1932 roku dr Michał Antonów, historyk i archiwista ze Lwowa, który z wojenną przerwą stał na czele placówki aż do 1969 roku.

Początkowy zasób składał się z trzech części: około 7000 woluminów akt dawnej rejencji opolskiej dotyczących ziem, które weszły do województwa śląskiego, 515 fascykułów akt austriackich władz Śląska Cieszyńskiego odzyskanych z Czechosłowacji w latach 1930-1931 oraz około 50 metrów bieżących akt Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w Bytomiu i powiatowych komitetów plebiscytowych. W latach 1936-1938 zbiory urosły do blisko 1000 metrów bieżących, a w lutym 1939 roku archiwum przejęło jeden z największych prywatnych zbiorów regionu, z aktami księstwa pszczyńskiego.

Wojna i straty

Latem 1939 roku Antonów, spodziewając się wkroczenia Niemców, wysłał na wschód 25 skrzyń z najcenniejszymi materiałami: najstarszymi aktami książąt pszczyńskich, dokumentami Sejmu Śląskiego i plebiscytu. Po zajęciu Katowic archiwum przejęła niemiecka służba archiwalna. Najpierw było filią archiwum we Wrocławiu, a od 1 kwietnia 1941 roku samodzielnym Staatsarchiv Kattowitz. Niemcy odzyskali najcenniejsze z ewakuowanych archiwaliów, a od 1943 roku, w obawie przed nalotami, wywozili zbiory do pałaców i klasztoru na terenie dzisiejszej Opolszczyzny, w 1944 roku część także do kopalni soli w Grasleben w Niemczech.

Niemieckie archiwum przestało istnieć 17 stycznia 1945 roku. Bilans był bolesny: zaginęła część akt rejencji opolskiej dotyczących województwa śląskiego, akta plebiscytowe i archiwalia ze Śląska Cieszyńskiego sprzed 1919 roku. Jesienią 1945 roku do Katowic wrócił Antonów i zaczął odbudowę od zera. Po likwidacji autonomii placówka weszła do państwowej sieci archiwalnej jako Archiwum Państwowe w Katowicach.

Od piwnic do archiwalnego miasteczka

Przez dziesięciolecia największym kłopotem był brak miejsca. Archiwum mieściło się w piwnicach urzędu wojewódzkiego, w barakach i pomieszczeniach pożyczonych od innych instytucji. Przełom przyszedł w 1991 roku, gdy przejęło dawne koszary wojskowe na Wełnowcu przy ul. Józefowskiej 104: według Wikipedii 6 hektarów terenu z budynkami o powierzchni około 10 tysięcy metrów kwadratowych.

W latach 2024-2026 siedzibę rozbudowano. Według archiwum powstały dwa magazyny o łącznej powierzchni użytkowej 3253 m² i budynek konferencyjno-wystawienniczy o powierzchni 1490 m², a w nowych magazynach zmieści się jeszcze około 20 tysięcy metrów bieżących akt. Otwarcie odbyło się 10 czerwca 2026 roku. Jak relacjonował portal Ślązag, przy wejściu stanął wtedy bebok Hirek, figurka w stroju archiwisty z dokumentami w dłoniach, nowy punkt katowickiego szlaku beboków. Archiwum ma też oddziały w Bielsku-Białej, Cieszynie, Gliwicach i Raciborzu.

Gdzie to zobaczyć

Centrala Archiwum Państwowego w Katowicach działa przy ul. Józefowskiej 104. W pracowni naukowej można korzystać z akt, a część zasobu, w tym skany, udostępnia ogólnopolski portal Szukaj w Archiwach. Godziny pracowni i zasady udostępniania warto sprawdzić na stronie archiwum przed wizytą. Miejsce narodzin instytucji to gmach dawnego Urzędu Wojewódzkiego i Sejmu Śląskiego przy ul. Jagiellońskiej 25, dziś siedziba Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego i Sejmiku Województwa Śląskiego.