Historia i miasto

7 listopada 1900: pierwsze 50 ton węgla z kopalni Oheim, późniejszego Wujka

Pierwszy węgiel wywieziono z Brynowa pociągami konnymi. Tak zaczęła się historia kopalni, którą Katowice znają jako Wujek.

7 listopada, 2026 · 4 min czytania

Zobacz też ROW Rybnik Katowice

7 listopada 1900: pierwsze 50 ton węgla z kopalni Oheim, późniejszego Wujka — Zdjęcie: Pexels (zdjęcie poglądowe)

7 listopada 1900 roku z kopalni Oheim w Brynowie, wsi, która dziś jest częścią Katowic, wywieziono pociągami konnymi pierwsze 50 ton węgla. Wydobyto je z poziomu 63 metrów, z pokładu grubości około metra (Polska Grupa Górnicza pisze o niemal metrowym, Wikipedia podaje 1,1 m). Załoga liczyła wtedy 287 osób. Oheim to po niemiecku wujek i pod tą spolszczoną nazwą zakład przeszedł do historii: najpierw jako jedna z najlepiej wyposażonych kopalń regionu, a od grudnia 1981 roku jako miejsce śmierci dziewięciu górników.

Pole górnicze, które czekało 57 lat

Węgiel kopano tu na długo przed powstaniem kopalni. Według PGG pola górnicze wytyczano już pod koniec XVI wieku, a w okolicy dzisiejszego Parku Kościuszki działało wiele płytkich szybów. Tam, gdzie stoi drewniany kościółek św. Michała Archanioła, kopalnia Beata trzymała kiedyś materiały wybuchowe.

Akt nadania pola Oheim zatwierdzono w Berlinie w maju 1842 roku, ale przez dziesięciolecia nikt nie uruchomił na nim zakładu. Zmieniło to odkrycie w Brynowie złóż szacowanych na prawie 100 milionów ton. W 1895 roku powstało Gwarectwo Oheim, w którym większość udziałów miał książę zu Hohenlohe-Öhringen, a w 1899 roku we Wrocławiu podpisano umowę łączącą sześć mniejszych zakładów: Wujek, Bonin, Beatę, Alberta, Praeservativ i Wiktora. Jesienią ruszyła budowa, według PGG z udziałem 50 robotników. Pierwszy szyb nazwano Hohenlohe, później przemianowano go na Lechię.

Bocznica, familoki i dwunastogodzinna zmiana

Inwestycja nie wszystkim była na rękę. Mieszkańcy zmuszani do wyprowadzek odwoływali się od nakazów, a przeciw bocznicy do stacji w Ligocie protestowały Urząd Powiatowy w Katowicach, gminy Murcki, Ligota i Brynów oraz właściciele gruntów. Obawiano się, że tor odetnie wsie od dróg, a nasyp osuszy pola. Kopalnia wykupiła potrzebne tereny i w kwietniu 1902 roku miała już bocznicę, którą węgiel mógł jechać do Dziedzic, Bohumina i dalej, aż nad Dunaj. Głębienie szybów osuszyło też studnie, dlatego w 1902 roku stanęła wieża wodna. Brynów dostał dzięki niej wodę pitną, a górnicy łaźnię.

Warunki pracy określała „Ustawa robotnicza dla kopalni kamiennych Oheim”. Dniówka w tygodniu trwała 11 lub 12 godzin, a gdy robota stawała z powodu awarii lub braku zbytu, „robotnicy nie mają prawa żądać zapłaty”, jak głosił dokument. Dopiero po trzech dniach przestoju mogli domagać się natychmiastowego zwolnienia. Od pensji potrącano składki, koszt prochu i oleju, a także opłaty za mieszkanie, opał i żywność.

Wydobycie rosło szybko: w 1905 roku wyniosło około 150 tysięcy ton (opracowania podają 145 albo 154 tysiące), w 1913 roku już 622,8 tysiąca. Do pracy ściągali ludzie z powiatu opolskiego, Prus Wschodnich, Galicji i zaboru rosyjskiego, a kopalnia budowała dla nich familoki, między innymi przy dzisiejszej ulicy Wincentego Pola.

Od Oheim do Wujka

W 1922 roku, gdy Katowice znalazły się w Polsce, kopalnia zmieniła nazwę na Wujek. Zatrudniała wtedy 4016 osób i wydobywała około 750 tysięcy ton rocznie. W styczniu 1945 roku załoga zapobiegła wysadzeniu zakładu, a 5 lutego wznowiono wydobycie.

16 grudnia 1981 roku, w czwartym dniu stanu wojennego, oddziały milicyjno-wojskowe spacyfikowały strajk w kopalni. Od kul ZOMO, czyli Zmotoryzowanych Odwodów Milicji Obywatelskiej, zginęło dziewięciu górników: Jan Stawisiński, Joachim Gnida, Józef Czekalski, Krzysztof Giza, Ryszard Gzik, Bogusław Kopczak, Andrzej Pełka, Zbigniew Wilk i Zenon Zając.

Od 2021 roku Wujek działał wspólnie z kopalnią Murcki-Staszic, a wydobycie w tej części zakończono jeszcze w tym samym roku. 1 kwietnia 2026 roku, po 127 latach od założenia, kopalnia symbolicznie zakończyła działalność, a jej sztandar przekazano do oddziału likwidacji. Według PAP przez cztery lata potrwają prace zabezpieczające 27,5 km wyrobisk. Miasto Katowice ma przejąć 29 obiektów, w tym wieżę szybu Lechia, a około 100 hektarów terenu czeka na nowe funkcje.

Gdzie to zobaczyć

Przy ul. Wincentego Pola 38 w Katowicach, w dawnych budynkach kopalni, działa Śląskie Centrum Wolności i Solidarności. Wystawa pokazuje między innymi przestrzelony kask górniczy, czołg T-55 i autentyczną rampę z czasu pacyfikacji. Obok stoi Pomnik Dziewięciu z Wujka z 33-metrowym krzyżem, odsłonięty w grudniu 1991 roku. Według przewodnika slaskie.travel muzeum jest czynne we wtorki i czwartki do 18:00, w środy, piątki i soboty do 16:00, a w niedziele i poniedziałki zamknięte. Godziny warto potwierdzić przed wizytą na scwis.pl.