5 listopada 1985: w Zabrzu pierwszy udany przeszczep serca w Polsce

5 listopada 1985 roku w Wojewódzkim Ośrodku Kardiologii w Zabrzu, dzisiejszym Śląskim Centrum Chorób Serca, zespół docenta Zbigniewa Religi przeszczepił serce 62-letniemu Józefowi Krawczykowi, rolnikowi z Krzepic pod Częstochową. Była to pierwsza udana operacja tego rodzaju w Polsce. Nowe serce podjęło pracę, a chory odzyskał przytomność. „Jezus Maria ja żyję!”, miał wykrzyknąć po przebudzeniu, jak przypomniał „Fakt” w 40. rocznicę zabiegu.

Dlaczego Zabrze

Polska medycyna miała już za sobą jedną próbę. W 1969 roku serce przeszczepili profesorowie Jan Moll i Antoni Dziatkowiak, ale operacja zakończyła się niepowodzeniem i na kolejną trzeba było czekać kilkanaście lat. Religa chciał ją przeprowadzić w Warszawie. Według „Dziennika Zachodniego” nie zgadzał się na to jego ówczesny szef, prof. Wacław Sitkowski, a młody docent szukał miejsca, w którym sam zbuduje zespół. Znalazł je na Górnym Śląsku: w 1984 roku objął klinikę kardiochirurgii w Zabrzu, a pierwszą operację na sercu przeprowadził tam 15 sierpnia 1985 roku, niespełna trzy miesiące przed przeszczepem.

Ryzyko było ogromne. Szanse powodzenia takiego zabiegu oceniano wtedy na 50 procent, a sam Religa mówił później, że dla 95 procent zespołu kardiochirurgia była czymś nowym. Fundacja Tak dla Transplantacji przypomina też o wcześniejszej próbie przeszczepienia pacjentowi serca świni. Chory zmarł wkrótce po operacji. Religa uznawał ją za porażkę i przyznawał się do błędu w doborze wielkości narządu, choć doświadczenia z tego zabiegu pomogły dopracować technikę. Osobną barierą był brak dawców, bo pojęcie śmierci mózgowej nie było jeszcze powszechnie akceptowane.

Osiem dni Józefa Krawczyka

Dawcą został 20-letni mężczyzna, ofiara wypadku samochodowego, leczony w warszawskim szpitalu. Religa osobiście udał się do stolicy i rozmawiał z jego matką, która zgodziła się na pobranie serca. Po orzeczeniu śmierci mózgu dawcę przewieziono do Zabrza. Relacje różnią się co do godziny: „Dziennik Zachodni” podaje, że pierwszy zespół, z Marianem Zembalą i Bogusławem Ryfińskim, zaczął pobranie o 7.15, a prof. Andrzej Bochenek w wywiadzie dla Medonetu pamięta start transplantacji późnym popołudniem.

Operacje toczyły się w sąsiednich salach. Religa przeniósł serce „w metalowej miseczce z lodem”, jak wspominał Bochenek, i zaczął je wszczepiać, a asystowali mu Bochenek, Zembala i Jerzy Wołczyk. Samo wszczepienie poszło według Bochenka szybko, w nieco ponad dwie godziny. Po zdjęciu zacisków serce zaczęło bić.

W szóstej dobie pojawiły się powikłania: przestały pracować nerki, gwałtownie rósł poziom potasu, a chory stracił świadomość. Siódmego dnia dołączyły zaburzenia krzepnięcia, a ósmego Józef Krawczyk zmarł. Taki przebieg podają uczestnicy operacji, cytowani przez „Dziennik Zachodni” i Medonet. W części publikacji, między innymi w TVP Info i „Menedżerze Zdrowia”, można przeczytać o dwóch miesiącach życia i sepsie jako przyczynie śmierci. Zabieg uznano za udany, bo przeszczepione serce podjęło wydolną pracę, a zespół udowodnił, że taka operacja jest w Polsce możliwa.

Co zostało po tamtym dniu

Kolejne przeszczepy przyniosły dłuższe przeżycia, a swoje pierwsze samodzielne transplantacje wykonali wkrótce Bochenek i Zembala, gdy jednego dnia znalazło się dwóch dawców. W sierpniu 1987 roku James L. Stanfield sfotografował dla „National Geographic” wyczerpanego Religę przy pacjencie po 19. przeszczepie, z asystentem Romualdem Cichoniem śpiącym w kącie sali. Pacjentem na tym zdjęciu był, według „Faktu”, Tadeusz Żytkiewicz, który przeżył z nowym sercem 30 lat. Historię Zabrza opowiedział w 2014 roku film „Bogowie” Łukasza Palkowskiego z Tomaszem Kotem w roli Religi.

Przeszczepy serca wykonuje się dziś w Gdańsku, Krakowie, Poznaniu, Warszawie, Wrocławiu i Zabrzu. Według danych podanych przez TVP Info w listopadzie 2025 roku w 2024 roku było ich 205, wobec 178 rok wcześniej, a na nowe serce czekało około 350 osób.

Gdzie to zobaczyć

Religa zmarł 8 marca 2009 roku, a od 2002 roku był honorowym obywatelem Zabrza. Jego siedmiometrowy pomnik z brązu, dzieło prof. Krzysztofa Nitscha, odsłonięto 30 września 2022 roku na skwerze u zbiegu ulic Powstańców Śląskich i prof. Zbigniewa Religi. Postać stoi na postumencie nawiązującym do zapisu EKG.

Źródła

• Marlena Polok-Kin, „Pierwszy w Polsce przeszczep serca był na Śląsku”, Dziennik Zachodni
• Wspomnienia prof. Andrzeja Bochenka, Medonet
• „Od pierwszego przeszczepu serca w Polsce mija 40 lat”, Fakt
• „40 lat od pierwszego przeszczepu serca”, TVP Info
• „5 listopada 1985 roku Zbigniew Religa przeprowadził pierwszy w Polsce udany przeszczep serca”, Menedżer Zdrowia
• „29 lat temu przeprowadzono w Zabrzu pierwszą udaną transplantację serca”, Fundacja Tak dla Transplantacji
• „Kamień milowy w polskiej medycynie”, Serce na Banacha
• „Zbigniew Religa”, Wikipedia
• „W Zabrzu oficjalnie odsłonięto pomnik prof. Zbigniewa Religi”, PAP
• Zdjęcie: pomnik Zbigniewa Religi w Zabrzu, autor Lesnydzban, Wikimedia Commons (CC BY 4.0)