Historia i miasto

9 listopada 1919: polskie zwycięstwo w wyborach gminnych na Górnym Śląsku

Komisarz Hörsing liczył na osłabienie Polaków po powstaniu. Polskie listy zdobyły większość w setkach gmin, a wynik stał się próbą przed plebiscytem.

9 listopada, 2026 · 4 min czytania

Zobacz też ROW Rybnik Gliwice Rybnik Świętochłowice Tarnowskie Góry

9 listopada 1919: polskie zwycięstwo w wyborach gminnych na Górnym Śląsku — Zdjęcie: Pexels (zdjęcie poglądowe)

W niedzielę 9 listopada 1919 roku mieszkańcy rejencji opolskiej poszli do urn, by wybrać nowe rady gminne. Władze pruskie zarządziły głosowanie w przekonaniu, że po stłumionym w sierpniu powstaniu polski ruch na Górnym Śląsku jest osłabiony. Rachuba zawiodła. Według zestawienia Radia Opole polskie listy zdobyły większość w 629 z 762 gmin oraz 6251 z 8432 mandatów radnych, czyli blisko trzy czwarte. Portal edukacyjny Poznaj historię podaje ostrożniej, że było to ponad 60 proc. mandatów.

Termin wybrany przez Hörsinga

Stare rady gminne pochodziły jeszcze z wyborów na zasadach trójklasowych i, jak przyznawał sam rząd w Berlinie, nie zasiadali w nich ani przedstawiciele robotników, ani Polacy. Rewolucja z 1918 roku zapowiadała demokratyczną ordynację, ale w prowincjach z dużym udziałem ludności polskiej odłożono głosowanie, bo obawiano się bojkotu. Jesienią 1919 roku termin przekładano jeszcze kilkakrotnie, z września na koniec października, aż stanęło na 9 listopada.

Za tą decyzją stał Otto Hörsing, komisarz Rzeszy i Prus, oraz socjaldemokraci. Bernard Linek w tomie „Rok 1920 na Górnym Śląsku”, wydanym przez IPN i Muzeum w Gliwicach, wskazuje dwa motywy: ideowy, bo demokratyczne wybory miały objąć także najniższy szczebel władzy, i polityczny, czyli nadzieję na słabość Polaków i wzrost poparcia dla lewicy. Radio Opole przypomina, że najaktywniejsi uczestnicy powstania siedzieli wówczas w aresztach albo przebywali po polskiej stronie granicy. Tę kalkulację przekreśliła polsko-niemiecka umowa amnestyjna z 1 października 1919 roku. Powstańcy wracali do domów i włączali się w agitację.

Polacy i rząd w Warszawie protestowali, wskazując na stan oblężenia i tysiące uciekinierów. Ententa domagała się odłożenia wyborów do przybycia komisji międzysojuszniczej. Na pismo Georges’a Clemenceau z 7 listopada strona niemiecka odpowiedziała, że traktat wersalski jeszcze nie obowiązuje, więc pełnia władzy nad regionem należy do rządu pruskiego.

Od drzwi do drzwi

Po polskiej stronie wystartowały dwie główne listy: Polska Partia Narodowa i Polska Partia Socjalistyczna. Radio Opole wymienia przeszkody, z którymi musieli się mierzyć agitatorzy: cenzurę, cofanie zezwoleń na kolportaż gazet, rozbijanie wieców przez bojówki Kampforganisation Oberschlesien. Linek zauważa, że tuż przed głosowaniem zasady złagodzono i zgromadzenie wystarczało zgłosić policji 24 godziny wcześniej. Działacze Polskiej Partii Narodowej chodzili po domach, a hasła kampanii dotyczyły przede wszystkim religii i języka polskiego w szkołach. Partie niemieckie szły do wyborów osobno, podzielona była nawet sama lewica.

Rady gminne przed plebiscytem

Mapa wyników nie była jednolita. Na wschodzie regionu polskie listy zdobywały miejscami dwie trzecie, a nawet trzy czwarte głosów. W Górnikach i Rybnej w powiecie tarnogórskim objęły wszystkie mandaty, ale w samych Tarnowskich Górach tylko 6 z 30, przy 13 dla niemieckiej Katolickiej Partii Ludowej. W Wodzisławiu na polską listę padło 454 z 1464 głosów, co dało 6 z 18 mandatów. W Mikołowie wybory powtórzono w styczniu 1920 roku i Polacy uzyskali większość 13 do 11. W Kluczborku polskich list w ogóle nie wystawiono.

Ententa zapowiadała początkowo, że wyników zapewne nie uzna, lecz rząd pruski je zaakceptował, a wiosną 1920 roku zatwierdziła je także Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa. Linek pisze, że nowe rady w dużej mierze umożliwiły „wzlot polityczny Polaków” w kolejnych miesiącach. Sebastian Rosenbaum i Mirosław Węcki z IPN dodają, że amnestia i wynik wyborów pozwoliły Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska przełamać kryzys po porażce pierwszego powstania.

Ks. Jan Kapica z Tychów szacował po wyborach liczbę Niemców w regionie na zaledwie 200 tysięcy. Linek uważa to za nadinterpretację, bo głosowanie dotyczyło przede wszystkim stosunku do nowego państwa niemieckiego i rządzącej nim koalicji. Plebiscyt z 20 marca 1921 roku dał inny obraz: według PAP za Polską opowiedziało się 40,3 proc. głosujących, za Niemcami 59,6 proc.

Gdzie to zobaczyć

Muzeum Powstań Śląskich przy ul. Wiktora Polaka 1 w Świętochłowicach prowadzi zwiedzających chronologicznie przez powstania i plebiscyt. Wystawa zaczyna się od części „Świętochłowice A.D. 1919”. Godziny otwarcia warto potwierdzić u organizatora.